Mapa Pomorza z 1589 roku. Dokładność tej mapy pozostawia wiele do życzenia, dlatego w praktyce mogła służyć tylko celom poglądowym.


  Miejskie sądownictwo Łeby podlegało w późniejszym okresie dystryktowi bytowsko-lęborskiemu. Od 1777 r. w sprawach szkolnych i kościelnych właściwą instancją był sąd rządu królewskiego dla Prus Zachodnich w Malborku. W sprawach celnych, akcyzy, finansów i przeciw instytucjom policyjnym właściwe były dyrekcja urzędu celno-podatkowego i izba wojenno-skarbowa w Szczecinie. Sądownictwo miejskie w Łebie zostało rozwiązane w roku 1849 i całość spraw przejął sąd powiatowy w Lęborku. Pod koniec XIX wieku sąd powiatowy przemianowano na okręgowy, z instancją odwoławczą w sądzie ziemskim w Słupsku. 

   Na zakończenie tego zagadnienia chciałbym przytoczyć pewien spór prawny, rozegrany pod koniec XVII wieku pomiędzy łebskim magistratem, a majątkiem w Nowęcinie. Otóż na granicy miasta i majątku rósł las, do którego obie strony rościły sobie prawo. W końcu eskalacja sporu doszła do momentu, w którym łebianie pod wodzą burmistrza wycieli w ciągu jednej nocy 385 dorodnych jodeł i zawieźli je do miasta. Właściciel majątku czuł się pokrzywdzony, więc podał miasto przed oblicze sprawiedliwości.

   Niestety, poruszone wszystkie możliwe instancje sądowe nie były w  stanie rozsądzić  waśni przez 32 lata (słownie: trzydzieści dwa)! Dopiero wtedy po wyczerpaniu wszystkich innych możiwości, zapadł ostateczny wyrok. Magistrat mógł zachować wycięte drzewa, ale był zobowiązany do zapłacenia połowy, w międzyczasie astronomicznych kosztów sądowych. Wyrok nie sprecyzował, kto był właścicielem lasu*).
____________
*) Lauenburger Ilustrieter Kalender für das Jahr 1909  
  


W granicach Najjaśniejszej


    Po bezpotomnej śmierci księcia Bogusława XIV, ostatniego z dynastii Gryfitów, władców Pomorza, w roku 1637 Łeba wraz z ziemią lęborską i bytowską przeszła na 20 lat w bezpośrednie władanie Korony polskiej. Był to jedyny okres w historii miasta, aż do zakończenia drugiej wojny światowej, w którym administracyjnie należało ono do państwa polskiego. W niektórych publikacjach historycznych z okresu PRL-u próbowano zaliczyć okres Gryfitów do panowania na terenie Pomorza Zachodniego Korony polskiej, co jest pewnym nieporozumieniem. 

   Ciężko chory książę Bogusław, zmagający się z częściowym paraliżem, zdawał sobie sprawę, że z jego śmiercią wygaśnie stosunek lenny i ziemia bytowsko-lęborska przejdzie pod panowanie króla. W związku z tym, próbował uzyskać na dworze Władysława IV przeniesienie przywileju lennego na swojego siostrzeńca Ernesta Bogusława de Croy. Poselstwo księcia wysłane w 1633 roku do Warszawy, powróciło na zamek szczeciński, siedzibę Bogusława XIV, właściwie z niczym. Sprzeciw dworu i senatu zadecydował, że pozostano przy istniejącym stanie rzeczy. 

   Po śmierci księcia i reinkorporacji, komisarzem królewskim na ziemiach włączonych do Korony został Melchior Weiher. W pierwszej kolejności przyjął on przysięgę stanów obu ziem na wierność królowi polskiemu, zorganizował sądownictwo i przeprowadził wybory do sejmu. Podwaliny państwowości polskiej zostały stworzone.

Bogusław XIV (31 marca 1580 r. - 10 marca 1637 r.)

      W wyniku umów z 1657 roku zawartych w Welawie (okolice Królewca) i Bydgoszczy, w tymże roku wymienione ziemie przeszły pod panowanie książąt brandenburskich. Umowy pomiędzy Polską i Wielkim Elektorem Fryderykiem Wilhelmem I z domu Hohenzollernów, przekazywały je w lenno in perpetuum (na zawsze). Tym samym lęborszczyzna i ziemia bytowska, po dwóch dekadach w granicach Polski, znowu zmieniły przynależność państwową. Ratyfikacja umów przez sejm nastąpiła w 1661 roku. 

   Instytucja lenna polegała na przekazaniu wasalowi określonego terytorium, w zamian za pomoc militarną, obronną, albo finansową. Inaczej rzecz ujmując, kto innny był właścicielem terenu, a kto inny jego gospodarzem. Stosunek lenny kończył się zazwyczaj na skutek śmierci jednej z układających się stron lub na skutek wygaśnięcia okresu lenna. Niektóre umowy pozwalały na dziedziczenie lenna w ramach własnej rodziny, przeważnie przez sukcesorów rodu w linii męskiej.

   Wasal na swoim terytorium wprowadzał swoją jurysdykcję i w szerokim, niemniej jednak ograniczonym zakresie prawodawstwo. Ziemie bytowska i lęborska, jako lenno, przez kolejne 115 lat podlegały zwierzchnictwu brandenbursko-pruskiemu i w 1772 roku, w ramach I rozbioru Polski, zostały włączone przez Fryderyka II do Prus. 

Nie tylko o gospodarce


     Z inicjatywy wspomnianego Fryderyka Wilhelma w 1662 r. powstała idea wybudowania w Łebie portu handlowego. Ze względu na wysokie koszty i małą atrakcyjność gospodarczą okolic, wkrótce jej zaniechano. Oberhauptman (odpowiednik starosty) von Somnitz w liście do Wielkiego Elektora tak pisał o warunkach terenowych w Łebie: 

   ,,Nad plażą, gdzie Łeba wpływa do morza, widnieją duże góry piasku, które wiatry z północy i z zachodu pędzą w koryto rzeki. Przedtem miasteczko było na tej stronie /rzeki/, ale zostało przysypane przez wydmy i wiele razy zalane przez morze. Leżało ono na tym samym miejscu, gdzie teraz stoi samotny kawał muru kościelnego, wysokiego na trzech chłopa, co w ciągu pół roku został przysypany..."

   Inną przeszkodą była rzeka Łeba, w ujściu której przewidywano lokalizację portu. Nieuregulowane brzegi, liczne meandry i wypłycenia sprawiały, że dochodziło do wylewisk i tworzenia starorzeczy. W zimie, gdy z jeziora Łebskiego schodziła kra, na płyciznach tworzyły się zatory i płynąca woda zmierzając do morza, tworzyła nowe koryta. Z drugiej strony szalejące na Bałtyku sztormy wlewały do rzeki potężne masy wody, która płynęła pod prąd w kierunku jeziora, powodując spłycenie naniesionym rumowiskiem dna morskiego. 

   Zjawisko to nazywa się cofką. Jezioro Łebsko jest położone zaledwie o 30 cm wyżej od poziomu morza, więc zjawisko cofki występuje nawet przy silnym północnym wietrze. Problem nanoszenia piasku do kanału portowego przez Bałtyk pozostał do dzisiaj i spędza administracji portu sen z powiek. Corocznie zachodzi konieczność wyczerpania kilkudziesięciu tysięcy metrów sześciennych urobku z dna kanału i toru wodnego. Powoduje to gigantyczne koszty, liczone w milionach złotych.

    Książę pomorski Johanes Friedrich po przeniesieniu miasta na prawą stronę rzeki zmienił lubeckie prawo lokacyjne na chełmińskie. To wydarzenie nosi datę 17 marca 1575 roku. Niestety było już za późno na dokonywanie istotnych zmian urbanistycznych, właściwych prawu chełmińskiemu. Łeba do dzisiaj nie posiada rynku i kościoła w centrum. Czyżby długa i relatywnie szeroka ulica Kościuszki przebiegająca przez miasto była wspomnieniem po pierwotnej lokacji na prawie lubeckim? Otóż nie do końca. Początkowo była to ulica normalnej szerokości, aby dwa zaprzęgi konne mogły się minąć. 

   W roku 1685 ówczesny burmistrz Bunk wpadł na pomysł wybudowania wąskiego i umocnionego kanału, właściwie rowu, do zaopatrywania miasta w wodę. Brał on swój początek na południowo-wschodnim brzegu jeziora Sarbsko, następnie biegł ulicą Łąkową do Kościuszki i tam skręcał w prawo. Patrząc na północ, był on usytuowany prawdopodobnie bliżej prawej strony ulicy i kończył swój bieg w kanale Chełst. Za prawą stroną ulicy przemawia fakt, że w tym wypadku nie trzeba by korzystać z mostka do jego pokonania. Nowo budowane domy coraz bardziej oddalały się od rowu tak, że po latach powstała normalnej szerokości ulica z rowem po boku. 

   Trudno sobie wyobrazić, żeby woda z jeziora Sarbskiego mogła służyć do picia, ale do celów gospodarczych nadawała się jak najbardziej. Istnienie tylko kilku publicznych studni w mieście zmuszało mieszkańców do kursowania kilka razy dziennie z wiadrami, zawieszonymi na specjalnych nosidłach, zwanych szundami. Dzięki kanałowi wodę do prania, mycia, pojenia zwierząt i podlewania ogrodów można było czerpać tuż przed domem. Kanałowi należy też przypisać niebagatelną rolę w czasie pożarów. Głównie używanym sprzętem gaśniczym były wiadra, które tym sposobem można było nieograniczenie często i szybko napełniać. 

   W roku 1855 tę namiastkę wodociągu zasypano i w ten sposób powstała piękna, szeroka ulica. W ostatnim roku istnienia rowu, przestał on faktycznie dostarczać wodę. Przyczyną było zlikwidowanie spiętrzenia młyńskiego na kanale Chełst, co spowodowało znaczne obniżenie lustra wody na jeziorze Sarbsko i przy niskim stanie wody rów doszczętnie wysychał.

   Proszę zwrócić uwagę na szerokość ulicy Kościuszki łącznie z chodnikami, do skrzyżowania z ulicą Łąkową i od Łąkowej w stronę kanału Chełst. Drugi odcinek, na którym znajdował się omawiany rów, jest zdecydowanie szerszy od pierwszego.

   Usytuowanie kościoła, spichrza i targowiska przy obecnej ulicy Powstańców Warszawy oraz jej długość sugerują, że to raczej ona była kiedyś główną ulicą miasta. Nie ma na to niestety jednoznacznych dowodów. Ulica Kościuszki istniała od początku i była połączona z Powstańców Warszawy kilkoma przecznicami. Są to obecne ulice Piekarska, 11 Listopada, 1 Maja, Kościelna i Piwna. Dla porządku dodam, że po II wojnie św. na miejscu placu targowego urządzono skwer.

Po przeniesieniu miasta na prawy brzeg rzeki Łeby, kluczowe elementy urbanistyczne umieszczono po sąsiedzku, przy obecnej ul. Powstańców Warszawy (daw. Marktstrasse, czyli ul. Targowa). Czy to było ówczesne centrum miasta?

   Mieszkańcy nowej Łeby dysponowali już 40 łanami gruntów rolnych (1 łan - ok.17 ha), od których odprowadzali 66 talarów (Reichstaler) i 16 groszy rocznej kontrybucji (podatku). Jeden talar dzielił się na 24 grosze i zawierał 25,984 gramy srebra. Można było za niego nabyć 12 kg chleba albo 6 kg mięsa. 

   Jednego talara kosztowała para butów czy odświętna koszula. Wynagrodzenie urzędnika magistratu wynosiło ok. 100 talarów, a mistrza rzemieślniczego od 200 do 600 talarów rocznie. Uposażenie żołnierza było raczej symboliczne i wynosiło 24 talary rocznie. To były czasy, gdy wojsko utrzymywało się na wojnie samo.

   Grabieże, branie łupów, plądrowanie obór i kurników było czymś zupełnie normalnym i powszechnie akceptowanym, oczywiście oprócz poszkodowanych. Jeszcze gorzej była opłacana służba. Wprawdzie miała zapewniony dach nad głową i wikt podobnie jak żołnierze w czasie pokoju, ale musiała się zadowolić kilkoma talarami rocznie.

   Tereny wydmowe na północ oraz na wschód i zachód od miasta były pokryte wrzosem i roślinnością wydmową. Nie rosły tam żadne drzewa, a jedynymi zwierzętami, które mogły się na niej wyżywić, były owce. One dobrze sobie radzą na wrzosowiskach w poszukiwaniu jadalnych traw. Setki tych niewybrednych zwierząt dawały swoim właścicielom mleko, mięso, wełnę i skóry. Hodowla świń opierała się na paszy zielonej, przede wszystkim na komosie białej, która jest dość pospolitym chwastem. W okresie zimowym świnie karmiono żołędziami, buczyną i brukwią. 

   Kartofli jeszcze nie znano. Ich uprawa rozpowszechniła się na dobre dopiero w XVIII w. Liche, piaszczyste lub podmokłe ziemie nie dawały dobrych plonów. Bardziej nadające się do uprawy grunty w okolicy należały do majątku Neuhof (Nowęcin). Tucz prowadzono przez rok i dłużej, do osiągnięcia przez zwierzę wagi ok. 150 - 180 kg i stosownej warstwy słoniny pod skórą, którą solono albo przetapiano na smalec.

   Mięso zwierząt poddawano długotrwałemu peklowaniu i wędzono albo wkładano do beczek i solono. Innym sposobem na przechowywanie żywności była lodownia. W okresie zimy wyrąbywano z jezior duże kawały lodu, który składowano w pomieszczeniu przypominającym ziemiankę. Topniejący lód zabierał ciepło z pomieszczenia, znacznie obniżając temperaturę powietrza,  a więc i składowanych tam produktów. Dobrze skonstruowana i zaizolowana lodownia potrafiła działać przez cały rok od zimy do zimy. Niestety nic nie wiemy, o używaniu lodowni w mieście.

   Istniało na pewno kilka wędzarni i warsztatów rzemieślniczych. Zachowała się wzmianka z 12 lutego 1632 roku o założeniu cechu szewców i garbarzy. W tym czasie działały w mieście 4 warsztaty szewskie, które w pełni pokrywały zapotrzebowanie ludności w obuwie. Dwóch miejscowych kupców zaopatrywało miasto w przyprawy i towary kolonialne, ale też w drewno opałowe i tarcicę. Ława rzeźnicka działała tylko w początkowym okresie istnienia miasta i później została zlikwidowana. Najpewniej było to spowodowane nieopłacalnością.

   W tamtych czasach chleb, mimo że był bardzo drogi, stanowił podstawę wyżywienia i dorosły człowiek zjadał ok. kilograma dziennie. Zapewne ze względu na oszczędności wypiekano go własnym przemysłem, dlatego w Łebie nie było piekarni. Właściwie rzecz ujmując, w histori Łeby pojawianie się ław chlebowych miało charakter cykliczny. Na przykład przez długie dziesięciolecia w mieście nie było żadnej piekarni, a potem w krótkim okresie powstały dwie i tak w kółko. W niektórych wsiach i miasteczkach pomorskich funkcjonowały publiczne piece do wypieku chleba, będące wspólną własnością. Między innymi takie piece działały jeszcze do początku XX wieku w Żarnowskiej. 

   Chleb wypiekano raz na tydzień, czasami na dwa tygodnie, na zapas. Do jego wyrobu używano mąki żytniej lub żytniej śruty chlebowej, która była dużo tańsza od mąki pszennej i zapewniała bochnom dłuższą trwałość. Trzeba dodać, że ówcześnie średnia wydajność żyta i pszenicy wahała się w granicach zaledwie 7-9 kwintali z hektara. Z tego około połowę trzeba było przeznaczyć na materiał siewny w myśl przewidywań, że z kilograma ziarna siewnego uzyska się dwa kilogramy plonów. Mając na względzie słabe ziemie w okolicach Łeby, plonowanie musiało być niższe od średniej. 

   W takich warunkach z jednego hektara można było wyprodukować co najwyżej od 300 do 400 kg mąki. Chodzi oczywiście o areał pod zasiewem, gdyż w stosowanym wtedy systemie trójpolowym, jedna trzecia ziemi leżała na przemian odłogiem. To, plus stosunkowo wysokie opłaty za przemiał powodowało, że chleb był bardzo drogi.

   Miejscowy młyn zaopatrywał mieszkańców w mąkę i inne produkty młynarskie. Podsiębierne koło młyńskie było napędzane wodami kanału Chełst, który do 1945 roku nosił nazwę Mühlengraben (Rów Młyński, albo Struga Młyńska). Był on zlokalizowany ok. 30 metrów na wschód od obecnego mostu miejskiego.

   Biorąc pod uwagę warunki hydrologiczne rzeki Łeby, niemożliwością było wybudowanie spiętrzenia i efektywnie pracującego młyna nad jej brzegami. Dogodną możliwość stwarzało jezioro Sarbsko poprzez strugę, gdyż wysokość lustra wody wynosi tam obecnie 0,5 metra n.p.m. i jest znacznie wyższa niż na jeziorze Łebskim. 

   Wprawdzie na rycinie niemieckiego kartografa Lubinusa z 1618 roku, widzimy młyn wodny zlokalizowany w końcowym odcinku rzeki Łeby, ale należy przypuszczać, że miało to wyłącznie znaczenie symboliczne. Dzięki temu autor chciał przedstawić, że miasto w ogóle posiadało młyn. Dowodem mojej tezy niech będzie akt lokacyjny, w którym czytamy: My bierzemy w nasze posiadanie młyn i strugę młyńską z prawem obniżania i spiętrzania na niej wody... 

   Z przytoczonego cytatu jasno wynika, że spiętrzenie wody znajdowało się na strudze młyńskiej, czyli dzisiejszym kanale Chełst. Dlatego datowanie młyna w tym miejscu, przypada co najmniej na okres lokacji miasta w 1357 roku.

  Copyright © 2007 by Jarosław Gburczyk 
 Prawa autorskie zastrzeżone