Charbrowo (niem. Charbrow, od 1937 roku Degendorf) – wieś oddalona od Łeby o 9 km, leży przy szosie Lębork-Łeba. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1286 roku, i mówi o podarowaniu Charbrowa biskupowi kujawskiemu przez Mestwina II. W 1564 roku nowym właścicielem został Ernst von Weiher. Niedługo potem, bo już w 1601 roku, majątek staje się własnością rodziny von Krockow. Również w tym przypadku stosunek własności nie trwał zbyt długo, gdyż już w 1660 roku nowym właścicielem został Lorenz Christoph von Somnitz. Jemu zawdzięcza się wybudowanie pałacu w stylu renesansowo-barokowym, który wielokrotnie rozbudowywany, zachował się do naszych czasów. 

   Po II wojnie światowej w pałacu von Somnitzów mieściła się dyrekcja Państwowego Gospodarstwa Rolnego. Niemalże równolegle z pałacem, przed 1669 rokiem wybudowano we wsi barokowy kościół. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że powstał on na bazie istniejącej świątyni z XV wieku, z której wykorzystano cześć murów. Kościół, podobnie jak pałac, zachował się do dzisiaj. 

   Lorenz Ch. von Somnitz był niezwykle ważną osobistością, jak byśmy powiedzieli współcześnie, był vipem, gdyż należał do najbardziej zaufanych doradców samego Wielkiego Elektora. Równolegle pełnił odpowiedzialną funkcję starosty bytowsko-lęborskiego (od 1657 do 1678 r.). Przez 285 lat, aż do zakończenia II wojny św. majątek pozostawał w rękach rodziny. Ostatnim jego właścicielem był Paul von Somnitz, który w 1939 roku miał tu 2561 ha ziemi, w tym 770 ha lasu i 482 ha łąk. Pogłowie zwierząt wyglądało następująco:

konie – 70 szt.

bydło – 340 (w tym 110 krów dojnych)

owce – 410

świnie - 300

Nie były to wszystkie jego dobra, bo jeszcze w Gaci posiadał 1004 hektary, w tym 285 ha lasu i 307 ha łąk i pastwisk.

                 Pałac w Charbrowie na widokówce z obiegu w 1934 roku


   W Charbrowie mieścił się urząd administracji terenowej (gmina zbiorcza), obejmujący swoim zasięgiem również Krakulice, Cegielnię i Gać (niem. Speck). Miejscowość ta od zawsze była związana z Charbrowem i nigdzie nie była wymieniana, jako samodzielna jednostka administracyjna. Do tutejszej parafii ewangelickiej należały następujące wsie, folwarki i majątki: Cegielnia, Gać, Górki, Komaszewo, Krakulice, Łebieniec, Nieznachowo, Podróże, Poraj, Roszczyce, Skarszewo, Wicko, Wrzeście i Wrześcienko. 

   Aż do połowy XIX wieku, Charbrowo i okolica zachowały częściowo charakter kaszubski, jaskrawo odwzorowany uczestnictwem w publicznych praktykach religijnych, prowadzonych w języku kaszubskim. Na początku XIX wieku liczba wiernych na nabożeństwach kaszubskich (ewangelickich) dochodziła do 700 osób (ok. ¼ stanu parafii) i w miarę upływu lat ulegała stałemu spadkowi. Po raz ostatni język kaszubski zabrzmiał w charbrowskim kościele w 1871 roku, kiedy frekwencja spadła niemalże do zera. Pod koniec XIX wieku w wsi nie mieszkał ani jeden katolik (wcześniej zapewne też nie), natomiast jest wymieniana 5-osobowa rodzina wyznania mojżeszowego. 

   Prowadzone w różnych okresach historycznych wojny, zabierały na zawsze niektórych synów tej ziemi, których pośmiertnie upamiętniano tablicami i pomnikami. Niezwykle spektakularnie wyglądał bilans ofiar z wojen napoleońskich 1807-14. Mianowicie wojna dwukrotnie zabrała po dwóch braci z rodzin szlacheckich. Pierwsi z nich, to bracia von Gruben. Rodzina von Gruben, o silnie zakorzenionych tradycjach wojskowych, była właścicielem majątków w Bargędzinie i Komaszewie.

   Ojciec obu poległych był pułkownikiem armii pruskiej, w 1807 roku odznaczony za męstwo w czasie oblężenia twierdzy w Kołobrzegu. Pozostałe ofiary, to dwaj synowie właściciela charbrowskiego majątku, Karl i Teophil von Somnitz. Kolejna wojna - francusko-pruska 1870/71 - pochłonęła z terenu parafii siedmiu poległych żołnierzy. 

   Najtragiczniejsze żniwo zebrała I wojna św., na frontach której poległo 28 tutejszych parafian. W roku 1905 liczba wiernych osiągnęła stan 3300 dusz, a liczba mieszkańców Charbrowa 507 osób. W Gaci zamieszkiwało 259 osób. Do roku 1939 nastąpiła zmiana wskaźnika demograficznego, który wynosił odpowiednio 584 i 245. Parafia właściwa dla wyznania rzymskokatolickiego znajdowała się w Lęborku

Wicko (niem. Vietzig) – leży 10 km na południe od Łeby, na skrzyżowaniu dróg z Łeby do Lęborka i z Wrześcia do Cecenowa. Wieś wymieniana po raz pierwszy w 1402 roku. W XVI i XVII wieku była własnością rodziny Gorke (Górke?) Przez cały XVIII wiek kolejnym właścicielem Wicka była rodzina von Wussow. Ostatni z tej linii rodu, będący starostą lęborskim i bytowskim, zmarł w 1794 roku. Po jego śmierci następuje częsta zmiana właściciela majątku, który ostatecznie w 1900 roku został sprzedany skarbowi państwa. 

   W 1907 roku w Poraju (niem. Neuhammerstein), w miejscowości sąsiadującej o 2 km z Wickiem, oddano do użytku stację doświadczalną, zajmującą się badaniami nad właściwościami torfu, sposobami jego wykorzystania i wydobycia. Niemały wkład szedł w badania mające zwiększyć mleczność krów, przy zastosowaniu dodatków paszowych produkowanych na bazie torfu.

   Była to placówka stricte naukowa o charakterze instytutu, a jej pierwszym kierownikiem był prof. Freckmann. Rejon Wicka, jak i całego dolnego biegu rzeki Łeby, obfituje w bogate pokłady torfu, który przez kolejne długie dziesięciolecia wydobywano przemysłowo. Największa odkrywka mieściła się w pobliskich Krakulicach i działała niezależnie od ośrodka w Poraju. 

   W stacji prowadzono liczne kursy dla właścicieli majątków, administratorów, rolników, uczniów szkół i uczelni rolniczych, nauczycieli i wykładowców akademickich, promując tym samym szerokie możliwości wykorzystania torfu w rolnictwie. Kurs trwał dwa tygodnie. W sezonie letnim zakład przyjmował praktykantów z całych Niemiec, którzy wakacje szkolne przeznaczyli na dokształcanie i zajęcia praktyczne, w ten sposób zdobywając rzadką i gruntowną wiedze na temat właściwości i wykorzystania torfu.

   Zajęcia dla kursantów prowadzili pracownicy naukowi w osobach kierownika instytutu, prof. Freckmanna i dr Kannenberga (od 1926 roku). Splendoru placówce dodawał fakt, że przez dłuższy czas była to jedyna instytucja tego typu w całych Niemczech. 

Czteropolowa widokówka Wicka z początku lat 30. U góry od lewej: pałac i szkoła, na dole od lewej: główna ulica i gospoda. 

   W Wicku znajdowała się siedziba urzędu administracji terenowej (gmina zbiorcza), któremu podlegały wsie: Gęś, Poraj i Skarszewo. W 1905 roku zamieszkiwało tu 628 osób (wieś i majątek), a w 1939 roku – 686 osób. Wicko charakteryzowała jednowyznaniowość społeczeństwa i wszyscy mieszkańcy, oprócz nielicznych ateistów, byli członkami protestanckiej gminy wyznaniowej. Kościół parafialny znajdował się w Charbrowie, natomiast katolicki w Lęborku, chociaż nie było tu ani jednego katolika.  

   W pierwszych dniach marca 1945 roku we wsi panował ogromny chaos, spowodowany ruchami wojsk i masowym przemieszczaniem się zdezorientowanej ludności cywilnej. Wicko leży przy lokalnym węźle komunikacyjnym, którego drogi prowadzą w sensie dosłownym, w cztery strony świata. W tamtych dniach jedni szli na południe, inni znowu na północ, a największy napór był na kierunku wschodnim. Powiat lęborski, podobnie jak pozostała część Pomorza, był odcięty od reszty terytorium Rzeszy, dlatego front przesuwał się tutaj z zachodu na wschód w stronę Gdyni. Zajęcie wsi przez Rosjan nastąpiło 10 marca 1945 roku.



 Cecenowo (niem. Zezenow) – wieś leżąca przy szosie Wicko-Główczyce, oddalona od Łeby o 15 km. Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z okresu 1249-52 i znajdują się w dokumentach podpisanych przez księcia gdańskiego, Świętopełka II. Zawarte w nich treści świadczą, że właścicielem Cecenowa był klasztor norbertanek z Żukowa (pow. kartuski). Kolejny władca Pomorza gdańskiego, Mestwin II (Mściwój II), w 1283 roku potwierdza wcześniejsze prawa własności klasztoru do wsi. Po zdradzie Święców i sprzedaży tych ziem margrabiom brandenburskim, w 1310 roku Cecenowo zostało sprezentowane klasztorowi w Żukowie Morskim (pow. sławieński). 

   W 1510 roku żukowskie mniszki sprzedają wieś marszałkowi dworskiemu i staroście lęborskiemu w jednej osobie, Ewaldowi von Massow. W umowie sprzedaży była klauzula, że w przypadku wymarcia linii męskiej rodu, Cecenowo przechodzi ponownie na własność klasztoru. Ród von Massow, z udokumentowaną genealogią od 1270 roku, przyczynił się do rozwoju gospodarczego regionu władając licznymi majątkami, nieruchomościami i zakładami produkcyjnymi (m.in. cegielnią w Pogorzelicach).

   Wielu członków tego rodu sprawowało poważne urzędy państwowe, w tym ministerialne. Jako ciekawostkę podam, że inwestorem i pierwszym właścicielem wybudowanego w 1907 roku domu kuracyjnego w Łebie, obecnie hotel Neptun, był baron Herbert von Massow (1870-1945). 

   Przez 286 lat rodzina von Massow dzierżyła majątek Cecenowo i w roku 1796 sprzedała go razem z Dargolezą kupcowi Heringowi. Nowy właściciel przeznaczył nabyte majątki na posag dla swojej ponoć nieprzeciętnej urody córki, o imionach Dorothea Charlotta. Wyszła ona za mąż za Kaspara Wilhelma von Zitzewitz, z którym spędziła 33 lata do jego śmierci w 1829 roku. Niektórzy potomkowie tego rodu, zwłaszcza Wilhelm, opanowali język kaszubski i używali go w kontaktach z okolicznymi Kaszubami.

   Dzięki temu, do Wilhelma przylgnął przydomek „Król Kaszubski”. Majątek pozostał w rękach rodziny do dnia wkroczenia Rosjan do wsi 9 marca 1945 roku. Zajęcie Cecenowa było poprzedzone kilkugodzinną, ciężką walką, w której wojska sowieckie rozbiły niemiecki batalion piechoty i 80-osobowy oddział pospolitego ruszenia (Volkssturm). 

   Straty wojenne wśród mieszkańców były stosunkowo duże. W 1939 roku wieś zamieszkiwały 553 osoby, z których na frontach II wojny zginęło 27, spośród ludności cywilnej 6 osób zostało zamordowanych przez wojska sowieckie i 54 osoby zaginęły w niewyjaśnionych do dzisiaj okolicznościach. Zdecydowana większość z nich została wywieziona przez Rosjan i słuch o nich zaginął.

   Do tych liczb należy doliczyć kilkanaście przypadków śmierci z powodu chorób, zwłaszcza tyfusu, zapalenia płuc i chorób dziecięcych. Spowodowane to było katastrofalnymi warunkami bytowymi stworzonymi przez Rosjan, w tym brakiem środków higieny i opieki medycznej. Kilkanaście kobiet zostało zgwałconych, zanotowano pojedyncze przypadki samobójstw. 

   W maju 1945 roku przybyli pierwsi Polacy do Cecenowa, a byli nimi funkcjonariusze Milicji Obywatelskiej (MO), wraz z którymi zjawili się pierwsi osadnicy. Pierwsze masowe wysiedlenia Niemców za Odrę, nastąpiły od lata 1946 roku. W pierwszym transporcie wywieziono m.in. pastora von Derschau. Ostatni właściciel majątku, Wilhelm Siegfried von Zitzewitz, w sierpniu 1945 roku jakimś sposobem załatwił wyjazd do Berlina swojej rodzinie, samemu pozostając na zajętych włościach. Opuścił je dopiero w trakcie przymusowego wysiedlenia, 4 września 1947 roku. Zmarł 29 września 1949 roku w Stuttgarcie.